Nieuwe oorsprongsregels vanaf 2027

1. Eerst even terug: wat is het SAP?

Het SAP is een eenzijdige preferentieregeling van de EU voor bepaalde ontwikkelingslanden. Anders dan bij een vrijhandelsovereenkomst is er bij het SAP geen wederkerigheid. De EU verleent zelfstandig tariefvoordelen aan oorsprongsgoederen uit aangewezen landen, binnen de WTO-regels.

Doel is ontwikkelingslanden betere toegang tot de EU-markt te geven. Lagere rechten kunnen hun exportpositie versterken en integratie in internationale waardeketens ondersteunen. Voor EU-importeurs kan het SAP een belangrijk kostenvoordeel opleveren, mits aan alle voorwaarden wordt voldaan. Het SAP is geen uniforme regeling. Het bestaat uit drie regimes, elk met een eigen doelgroep, voorwaarden en tariefvoordelen.

2. De drie regimes binnen het SAP

1. Standaard-SAP
Het standaard-SAP is de basisregeling voor bepaalde lage- en lagere-middeninkomenslanden zonder vergelijkbare preferentiële markttoegang tot de EU. Voor veel producten worden invoerrechten verlaagd of geschorst. Voor niet-gevoelige producten worden de rechten in beginsel geschorst. Voor gevoelige producten geldt een gedeeltelijke verlaging. Ook in de nieuwe verordening blijft die systematiek grotendeels bestaan: ad-valoremrechten worden met 3,5 procentpunt verlaagd en specifieke rechten met 30%. Voor textiel gelden uitzonderingen.

Standaard-SAP blijft gevoelig voor de economische status van een land. Een land kan de regeling verliezen als het drie jaar achter elkaar door de Wereldbank als hooginkomensland of hogermiddeninkomensland wordt aangemerkt, of via een andere EU-regeling al vergelijkbare preferenties krijgt.

2. SAP+
SAP+ is een stimuleringsregeling voor economisch kwetsbare, onvoldoende gediversifieerde landen die zich verbinden aan verdragen over mensenrechten, arbeidsrechten, milieu, klimaat en goed bestuur. Het voordeel is groot: voor betrokken producten worden ad-valoremrechten in beginsel geschorst. Daartegenover staan strengere voorwaarden. Het land moet verdragen ratificeren, uitvoeren en EU-toezicht toelaten.

Onder de nieuwe regeling wordt SAP+ aangescherpt. Huidige SAP+-begunstigden moeten opnieuw worden beoordeeld. Zij krijgen een overgangsperiode tot eind 2028, maar moeten tijdig een nieuw verzoek indienen om vanaf 2029 SAP+ te behouden, met een actieplan voor uitvoering van de relevante verdragen.

3. EBA: Everything But Arms
EBA is de ruimste SAP-regeling en geldt voor minst ontwikkelde landen, de LDC’s. Oorsprongsgoederen uit EBA-landen krijgen in beginsel rechten- en contingentvrije toegang tot de EU-markt, behalve wapens en munitie.

EBA behoudt een bijzondere positie. De regeling kent geen einddatum en moet langdurige zekerheid bieden. Groeit een land uit de VN-categorie van minst ontwikkelde landen, dan blijven EBA-preferenties nog drie jaar gelden om een tariefschok te voorkomen. Voor importeurs is EBA aantrekkelijk, maar niet risicoloos. Ook EBA-landen kunnen te maken krijgen met monitoring, intrekking van preferenties of vrijwaringsmaatregelen. “EBA is nulrecht, dus klaar” is dus te simpel.

3. Wat verandert er nu echt?

De EU vindt het SAP niet opnieuw uit. De drie regimes blijven bestaan. Ook de oorsprongssystematiek blijft gebaseerd op de preferentiële oorsprongsregels binnen het DWU en de bijbehorende uitvoeringsregels.

De echte verandering zit in het karakter van de regeling. Het SAP wordt dynamischer en meer conditioneel. Preferentiële markttoegang wordt nadrukkelijker gekoppeld aan internationale normen en bescherming van EU-industrie. Daardoor wordt het SAP minder voorspelbaar dan een tarieftabel doet vermoeden. Een land kan zijn status verliezen, een product kan door productgraduatie of vrijwaring buiten de preferentie vallen en een SAP+-land kan na 2028 zijn status kwijtraken.

4. SAP+ wordt strenger en actiever gemonitord

Een praktische wijziging zit bij SAP+. Huidige SAP+-landen moeten opnieuw aantonen dat zij aan de voorwaarden voldoen. Zij moeten niet alleen verdragen hebben geratificeerd, maar ook een actieplan indienen voor de daadwerkelijke uitvoering daarvan.

De lijst met relevante verdragen wordt geactualiseerd. Er zijn straks 32 SAP-relevante verdragen. De Overeenkomst van Parijs vervangt bijvoorbeeld het Kyoto-protocol. Ook worden verdragen aan de lijst toegevoegd over onder meer handicaprechten, kinderrechten, arbeidsinspectie, tripartiete consultatie en grensoverschrijdende georganiseerde misdaad.

Voor importeurs uit huidige SAP+-landen is het dus nodig op te blijven letten. Dat een land nu SAP+ heeft, betekent niet automatisch dat dit vanaf 2029 zo blijft. Bij structurele goederenstromen uit SAP+-landen is het verstandig nu al te bepalen welke landen en producten daarvan afhankelijk zijn.

5. Meer nadruk op milieu, klimaat en goed bestuur

Milieu en klimaat worden nadrukkelijker onderdeel van de voorwaarden. Volgens de Commissie kunnen alle begunstigde landen preferenties verliezen bij schending van beginselen uit verdragen over mensenrechten, arbeidsrechten, milieu, klimaat en goed bestuur.

De mogelijkheid om preferentie toe te passen hangt steeds meer af van beleidsvoorwaarden op land- of sectorniveau. Een juiste oorsprong (en een verklaring) is dus niet altijd genoeg.

6. Kinderarbeid, dwangarbeid en versnelde intrekking

De nieuwe verordening bevat stevigere bepalingen over tijdelijke intrekking van preferentiële behandeling. Preferenties kunnen worden ingetrokken bij ernstige en systematische schendingen van verdragsbeginselen, verboden kinderarbeid of dwangarbeid, ernstige tekortkomingen in douanecontroles of bepaalde oneerlijke handelspraktijken.

Bij buitengewoon ernstige schendingen kan de Commissie sneller optreden via een urgent withdrawal procedure. In uitzonderlijke gevallen kunnen preferenties daardoor versneld worden ingetrokken.

7. Nieuwe koppeling met migratie en terugname

Een politiek gevoelige wijziging is de koppeling tussen handelspreferenties en samenwerking bij terugname van eigen onderdanen. De nieuwe regeling maakt tijdelijke intrekking mogelijk wanneer een begunstigd land ernstig en systematisch tekortschiet in die verplichting.

Die intrekking is niet automatisch. De verordening voorziet in overleg en een proportionaliteitsbeoordeling. Voor EBA-landen gelden extra waarborgen. Toch kunnen politieke ontwikkelingen, ver van de douaneaangifte, uiteindelijk invloed hebben op het toe te passen invoerrecht.

8. Meer bescherming voor EU-industrie en landbouw

Een tweede grote lijn is bescherming van EU-producenten. De EU wil het ontwikkelingskarakter van het SAP behouden, maar sneller kunnen ingrijpen wanneer preferentiële invoer ernstige moeilijkheden veroorzaakt of dreigt te veroorzaken voor producenten in de Unie. Daarvoor worden instrumenten versterkt, zoals productgraduatie, algemene vrijwaringsmaatregelen, landbouwtoezicht, specifieke waarborgen voor textiel en ethanol en een nieuwe rijstwaarborg.

Productgraduatie blijft vooral relevant bij standaard-SAP. Daarmee wordt bedoeld dat een land niet zijn hele SAP-status verliest, maar dat de tariefpreferentie voor bepaalde productgroepen kan worden geschorst. Dat gebeurt wanneer de uitvoer van zo’n productgroep uit een standaard-SAP-land naar de EU gedurende drie opeenvolgende jaren boven bepaalde drempels uitkomt. De gedachte daarachter is dat die productgroep dan voldoende concurrerend is en het SAP-voordeel niet langer nodig heeft. SAP+ en EBA zijn van dit mechanisme uitgezonderd.

Productgraduatie is dus een productspecifieke beperking. Een land kan nog steeds standaard-SAP-begunstigde zijn, terwijl voor bepaalde goederen uit dat land geen SAP-preferentie meer geldt. De vraag “is het land begunstigd?” is daarom niet genoeg. Ook moet worden gecontroleerd of dit product, uit dit land, op het moment van invoer nog onder de preferentie valt.

9. Rijst krijgt een eigen mechanisme

Opvallend is de specifieke vrijwaringsregeling voor rijst. Voor GS-codes 1006 10, 1006 20 en 1006 30 kan de Commissie ingrijpen als invoer uit een begunstigd land de jaarlijkse invoervolumes met ten minste 45% overschrijdt.

In dat geval worden de preferenties voor de rest van het jaar geschorst en wordt voor het volgende jaar een tariefcontingent ingesteld. Voor 2027 noemt de tekst drempels van 216.047 ton voor Cambodja en 171.862 ton voor Myanmar.

Voor de invoer van rijst wordt de toepassing van preferentie daarmee mede afhankelijk van invoervolumes gedurende het jaar. Timing, monitoring en communicatie tussen importeur, expediteur en leverancier worden belangrijker.

10. Oorsprong blijft de basis

Eén uitgangspunt blijft overeind: zonder preferentiële oorsprong geen preferentie. De nieuwe verordening bevestigt dat tariefpreferenties gelden voor oorsprongsproducten uit begunstigde landen volgens de oorsprongsregels van het DWU en de bijbehorende uitvoeringsregels.

Ook cumulatie blijft relevant. De verordening noemt cumulatie tussen landen van verschillende regionale groepen en uitgebreide cumulatie, maar stelt voorwaarden. Het begunstigde land moet aantonen dat cumulatie nodig is en dat andere landen, vooral EBA-landen, niet onnodig worden benadeeld.

Voor expediteurs en importeurs is dat verraderlijk. Een oorsprongsverklaring zegt niet altijd genoeg over de productieketen. Zeker bij cumulatie moet duidelijk zijn welke cumulatiemogelijkheid is toegestaan, voor welke landen en voor welke goederen.

11. Wat betekent dit voor importeurs en expediteurs?

De nieuwe SAP-verordening vraagt om een dynamische aanpak bij het gebruik van preferentie. Een eenmalige controle bij het aanmaken van een artikel of leverancier volstaat niet. Bedrijven moeten periodiek controleren of land, product en oorsprongsclaim nog passen binnen de actuele SAP-status.
Importeurs moeten hun SAP-stromen in kaart brengen: welke goederen vallen onder standaard-SAP, SAP+ of EBA, uit welke landen komen zij, welke GN-codes gelden en wat gebeurt er als de preferentie wegvalt?

Voor expediteurs ligt er vooral een signalerende rol. Zij hoeven niet de toeleveringsketen volledig in kaart te brengen. Zij kunnen echter wel alert zijn op preferentieclaims uit risicolanden of risicosectoren, zeker bij SAP+ na 2028 voor rijst, textiel, ethanol en landbouwproducten.

Ook prijsafspraken en contracten verdienen aandacht. Het wegvallen van preferenties kan direct effect hebben op kostprijzen en marges. Leg daarom vast wie het risico draagt van wijzigingen in preferentiële status, intrekking van preferenties of achteraf geweigerde oorsprong.

12. Praktische checklist

Voor importeurs en expediteurs is het verstandig om vóór 2027 deze punten door te nemen:
1. Breng SAP-, SAP+- en EBA-stromen in kaart.
2. Controleer per land het toepasselijke regime.
3. Controleer per GN-code of het product onder de preferentie valt.
4. Let bij standaard-SAP op productgraduatie.
5. Let bij SAP+ op de overgang tot eind 2028 en herbeoordeling.
6. Let bij EBA op landen die uit de LDC-status groeien.
7. Besteed extra aandacht aan rijst, textiel, ethanol en landbouwproducten.
8. Controleer oorsprongsverklaringen, REX-registraties en leveranciersinformatie.
9. Leg bij cumulatie vast welke regeling wordt toegepast.
10. Neem preferentierisico’s mee in contracten en prijsafspraken.

13. Conclusie

De nieuwe SAP-verordening is geen breuk met het bestaande systeem. De drie regimes — standaard-SAP, SAP+ en EBA — blijven bestaan, net als de basis van preferentiële oorsprong.

De praktijk verandert wel: het SAP wordt politieker, dynamischer en strenger. Preferentiegebruik vraagt dus om controle op land, regime, product, oorsprong, bewijsstukken, cumulatie, graduatie, intrekking en vrijwaring.

Of korter: preferentiële oorsprong blijft de sleutel, maar het slot wordt ingewikkelder.

Hoewel aan de totstandkoming van deze uitgave de uiterste zorg is besteed, aanvaardt Customs Knowledge geen aansprakelijkheid voor eventuele fouten en onvolkomenheden, noch voor de gevolgen hiervan. Dit artikel is niet bedoeld als een specifiek advies. Zie in dit kader ook de Algemene Voorwaarden van Customs Knowledge BV.